Cultureel erfgoed
De geschiedenis van ons land leeft voort in monumenten, archieven, musea, verhalen en tradities. Ik bekijk tijdens mijn wandelingen graag de erfenis uit ons verleden. Het geeft me een gevoel van verbondenheid met mijn voorouders en hun landschap. Ze maken me bewust van de tijden die voorbij zijn gegaan, zoals ook mijn tijd voorbij zal gaan. Cultureel erfgoed overleeft ons, dat is althans de bedoeling, want we moeten het wel koesteren om ons zelf te overleven en beschikbaar te blijven voor toekomstige generaties. Deze rubriek presenteert erfgoed met een kort persoonlijk verhaal. Een ode aan dingen die niet beter worden dan dit.
Knossos in het laagseizoen
De grootste historische bezienswaardigheid van Kreta volgens alle boekjes en tegelijkertijd een vreselijk drukke toeristenattractie waar je over de hoofden kan lopen... Niets van dat al als je in het laagseizoen naar het Paleis van Knossos, 10 minuten ten zuiden van Heraklion, gaat. We tellen amper 20 toeristen, maken foto's zonder anderen er op en hebben alle tijd om rustig een indruk te krijgen van wat ooit het grootste paleis van het eiland is geweest.
Knossos was het centrum van de Minoïsche beschaving in de Bronstijd. Kreta vervult een belangrijk plek in de Griekse mythologie rond Minos, Ariadne, Daedalus en -natuurlijk- de Minotaurus, half mens, half stier. Het Paleis van Knossos is (her)ontdekt aan het einde van de 19e eeuw. De Engelse archeoloog Arthur Evans begon opgravingen, kocht later het terrein en bleef uiteindelijk van 1878 tot 1932 verbonden aan de opgravingen.
Evans is verantwoordelijk voor de gedeeltelijke herconstructie van het paleis. En daar wringt het. Vanwege branden, aardbevingen en mogelijk ook het verdwijnen van de Minoïsche beschaving bleef uiteindelijk alleen het grondplan over, zoals bij eeuwenoude ruïnes gebruikelijk is. Hij wilde de bezoeker echter een indruk geven van hoe het paleis er heeft uitgezien. Hij heeft daarom op meerdere plekken op het terrein muren opgetrokken, verf aangebracht en zelfs muurschilderingen. Dit veroorzaakte bij zijn vakgenoten de nodige opgetrokken wenkbrauwen. Immers, er is geen bewijs van de oorspronkelijke aanblik van het paleis. Alles berust dus op de interpretatie van Evans.
Als je er rondloopt valt vooral de omvang van de ruïne op. Het paleis ligt in een ruim dal met rondom heuvels. Het zal er 2.000 jaar voor Christus ongetwijfeld een komen en gaan van gasten en slaven zijn geweest. Je krijgt een behoorlijke indruk van de grootte van gebouwen, straten en pleinen. Maar je loopt ook in de fantasie van een archeoloog en voor mij hoeft dat niet. Ik loop liever met mijn eigen fantasie....
Kasteel Gaasbeek bij Brussel prachtig behouden
Soms komen weeshobbies samen, zoals in het najaar van 2025 bij een bezoek aan Kasteel Gaasbeek ten zuidwesten van Brussel. Hier in Pajottenland staat een prachtig gerestaureerd gebouw dat dankzij Italiaanse adel behouden en openbaar toegankelijk is gebleven.
Ik ging er heen voor de tentoonstelling van David Claerbout, de Belgische videokunstenaar, wiens werk ik zeer waardeer. Door het kasteel waren enkele oudere werken te zien, en op zolder zijn nieuwste productie, De Houtbewerker. Deze sterk contemplatieve video duurt vele uren en is langer dan de openingstijd van het kasteel. Je wordt dus gedwongen om slechts een stukje te kijken, hetgeen door de eindeloze herhaling van de beeldsequentie geen probleem is, ook al is elke sequentie subtiel anders dan de vorige.
Maar daar ging het niet om. Erwin Olaf, de Nederlandse fotograaf (zie Blog #2), heeft voor Kasteel Gaasbeek enkele foto's gemaakt die inspelen op de rijke geschiedenis van dit gebouw, ooit woonplaats van de graven van Hoorn en van Egmond (die beiden in Brussel onthoofd werden door de Spaanse overheerser in de Tachtigjarige Oorlog). Helaas was er maar één foto te zien op het moment van ons bezoek, De Spaanse Spion. Ingeklemd tussen allerlei oude schilderijen viel bijna niet op dat het werk een foto is. En zo kwamen Cultureel Erfgoed en Fotografie bij elkaar dankzij David Claerbout in Gaasbeek.
Video still van Long Goodbye (David Claerbout - 2007) op de keukenmuur van Kasteel Gaasbeek
De Pruis in België
Wandelend langs de oostgrens van Nederland en België tref ik wel eens een grenspaal uit lang vervolgen tijden aan. Tijdens een wandeling vanuit Baraque Michel in de Hoge Venen in Oost-België stuitte ik op een zeskantige grenspaal met Pruisen uit de 19e eeuw. België was in 1939 zelfstandig geworden van Nederland en Federaal Duitsland bestond nog niet. Dus lag hier op het hoogste punt van Wallonië de grens met de Pruis, zoals men de Duitser ook vandaag de dag nog graag noemt in het grensgebied.
België heeft drie Duitstalige gemeenten binnen haar landsgrenzen, gemeenten die in 1919 bij het Verdrag van Versailles aan België werden toegewezen als herstelbetaling voor de eerste wereldoorlog. De grenspalen zijn ouder, uit de periode 1863-1865.
Op de foto staat betonnen grenspaal no. 157 met een grote B erop. De P staat aan de andere kant gegraveerd. Het vlonderpad houdt mijn schoenen droog terwijl ik over het prachtige hoogveen loop. Verderop staan nog meer grenspalen; ze zijn goed zichtbaar in het moeras. Ze staan echter midden in België, want in 1919 (Vrede van Versailles) is de grens oostwaarts getrokken; de palen bleven staan. Een grenspaal zonder grens dus. Sinds 1919 is Duits wel een officiële taal in België. Zo bleef de Pruis in België....
Een watermolen in Laag-Keppel
Ik rijd zo'n 20 keer per jaar door Laag-Keppel (en ook door Hoog-Keppel trouwens) op weg van Doesburg naar Doetinchem. Je rijdt hier dwars door Landgoed Laag-Keppel, lommerrijke omgeving van het kasteel dat nog altijd in privéhanden is. Ik ben mij bewust van de Oude IJssel die iets naar het zuiden ligt als heldere grensmarkering van het landgoed.
Half november loop ik van Hummelo naar Keppel en terug, een fijne wandeling van 10 kilometer op een koude, maar zonnige herfstochtend. In de Dorpsstraat staan twee molens: aan de weg staat de watermolen (zie foto hiernaast), iets naar achteren staat de spinnenkopmolen (een Friese poldermolen). De twee molens werken samen, de een op water, de ander op wind. Vroeger werd in de watermolen koren gemalen met de kracht van de stromende Oude IJssel, nu is er wat ondergrondse techniek nodig om de molen toch te laten draaien. De spinnenkopmolen zorgt voor de bemaling van het water uit de kolk achter de watermolen.
Samen met het kasteel, het voormalige brugwachtershuis en de monumenten in de Dorpsstraat is dit een schatkist vol cultureel erfgoed, dat het best te voet kan worden beleefd. Loop dan ook even naar de voormalige schutsluis in de binnenhaven van Laag-Keppel en natuurlijk langs kasteel Laag-Keppel met zijn drie lakenvelders.